ANADOLU YEREL MZKLERNDE GELENEKSEL CRANIN VAZGELMEZ UNSURLARINDAN BR OLARAK TAVIR KAVRAMI ZERNE

1. GR

Geleneksel mziklerin deerlendirilmesinde en nemli kriterlerden biri, bu mziklerin icra (performance) zellikleridir. Dnya kltrlerine bakldnda, saysz alg ve vokal teknikleri ve icra stilleriyle karlalmaktadr. Mziin kltrel nitelii ve kltr iinde kazand anlam bakmndan, icra son derece nemli ve belirleyici durumdadr.

yle ya, neden dinlediimiz herhangi bir mziin "ne" mzii olduunu merak ediyor ve onu bir dierinden ayrmak iin bir "tr" nitelemesi ve adlandrmasna ihtiya duyuyoruz? Tr, mzie, omurga kazandrmaktadr. Mzii kimliklendirmemizi salar. Aidiyet belirtir. Bu ynleriyle de tr, mzie ait nemli niteliklerden biridir. Bir mziin trnn belirlenmesi, onun alglannda, deerlendirilmesinde etkili olmaktadr. Bu nedenle de mzikte stiller, dnemler, ekoller, janrlar ayrcalkl bir yer ve nem kazanmaktadr.

Yerel mzik gelenekleri, geleneksel mzikler, halk mzikleri yada yazsz kltrlerin mzikleri asndan deerlendirildiinde, "stil" zelliklerinin byk nem kazand grlmektedir. Duyduumuz icra zellikleri ve karakteristik sound nedeniyle, karnatik mzik, flamenko, rembetika, zeybek yada deyi gibi ayrmlar yapabiliyoruz. O halde mzii, "kategoriyel olarak ayrmamza yardmc olan kriterler nedir?" sorusu zerinde dnmeliyiz.

Genelde mziin yap gereleri, ses ve zamann kullanmyla snrlandrlr. Ancak sesin retilme/elde edilme yollarndaki inanlmaz eitlilik ve yaratclk, kukusuz ki mziin snrlar konusundaki ufkumuza byk almlar salamaktadr. Kemandan kan sesin nitelii ile balamadan kan ses arasnda ok byk farklar vardr ve bu nedenle biz onlar farkl sesler olarak duyarz. Her ikisi ayn anda ayn sesi, rnein "re" sesini alyor olsalar bile, bu sesleri duyuumuzda, fiziksel ve akustik olarak farkllamalar olacaktr. Dolaysyla algdan kan sesin karakterinde, algnn fiziksel zelliklerinin yan sra, aln teknii de son derece belirleyici olmaktadr.

Konumuz olan "Anadolu mzii"ne dnecek olursak, bu mziin balama ile icrasnda da, kimi geleneksel tekniklerin, kimi yerel trleri birbirinden ayrmamzda anahtar nitelikte olduunu syleyebiliriz. Gelenekte, balama icrasnn en nemli ynn, tavrlar oluturur. Tavrl al bir "ustalama" kriteridir ve tavr bilmek gerekten nemlidir.

Tavr, z itibariyle, geleneksel icrann tm inceliklerini kapsayan, teknik bir kavramdr. Balama icras asndan ele alndnda, alnan ezgi yada trknn icras iin kullanlan tm teknikleri ifade eder. Bu anlamda tezeneyi nasl tuttuunuzdan balayarak, tezeneyi nasl vurduunuz, telleri nasl kullandnz, parmaklarnz perdelere nasl bastnz vb nem kazanmaktadr. Bu uygulamalardaki karakteristik ynler ise, tavr dediimiz kavram ortaya karr. Balama alan biri iin tavrn anlam, sa ve sol elde uygulad ve yerel repertuar zerindeki hakimiyetini sergilemekte ska bavurduu karakteristik teknikler demektir (ekil-1).

2. TAVIRLI ALIIN FONKSYONLARI

Tavrl al, balama icrasna, tr ve elik zelliklerine ek olarak, balca;

a) ritmik,
b) polifonik,
c) ornamental ilevler yklemektedir.

Balama, teden beri, yanl bir kabulle, bir melodi algs olarak nitelendirilir. Oysa, balama, yalnzca melodi almaya elverili bir alg deildir. Balamann son derece zengin, bir ritm potansiyeli vardr. Bu bakmdan, tavrl aln temel fonksiyonu, bu ritmik yaplarn, etkili bir icrann ana unsurlar olarak, icrada yer almasn salamaktadr. Tavrl alta ncelikle sz konusu olan, belirli bir ritm kalbnn, ezgiye uyarlanmasdr. Baka bir ifadeyle, ezgiler, ritmik motiflerle sslenerek alnmaktadr. Tavr iinde uygulanan ritm kalplar, balamann melodik ve polifonik ynne, bir de -bir anlamda- perksif nitelik kazandrmaktadr (rnek Nota-1).

Polifoni, en genel yaklamla, ayn anda birka sesin birarada duyulmasn ifade eder. Bu anlamda balama, polifonik bir algdr. Balama icrasnda polifoninin oluumunu salayan unsur, kukusuz ki tavrl aldr. Tellerin tmne ayn anda vurulmas, belirli bir ritm kalbnn ezgiye uyarlan, tellerin paralel aralklarla yada dem sesiyle birlikte icras, polifonik icrann temel zellikleri arasnda yer alr. Yerel dzenlerin, alnan makamlarn yaplarna ve karar seslerine uygun hale getirilerek kullanlmasnda da, bu polifonik slup bir zaruret olarak belirginlemektedir. Bu anlamda pedal sesi, paralel drtl yada belilerin, paralel sekizlilerin duyurulmas; ikili ve yedili aralklarn drtl ve beliye zlmesi gibi uygulamalar, Anadolu mziinin balamayla icrasnda karlalan armonik zellikler olarak karmza kmaktadr (rnek Nota-2).

Ornamental fonksiyon, yaln ezgi seslerin, arpmalar (uzun, ksa ve ift), mordanlar, triller, grupettolar, tremololar, arpejler, vibratolar ve glissandolarla ilenmesini salamaktadr. Tavrl al, balama icrasnda sslemelerin ska kullanlmasna da yol amaktadr. Bu anlamda, balama icrasnn, zengin ssleme olanaklarna sahip olduu, rahatlkla sylenebilir (rnek Nota-3).

3. TAVIRLI ALI: DOU VE GELME

Temel noktaya dnersek, tavr kullanmndaki temel ihtiyacn, her eyden nce etkili yada gsterili icra amac etrafnda ekillendiini sylemek mmkn grnmektedir. Bir yerel mzisyen iin, alaca ezgiye ritmik yada polifonik fonksiyonlar yklemenin anlam, olsa olsa, ustalk, maharet, yetenek ve yeterlilikin sergilenmesi olacaktr. Dolaysyla da tavrl aln bir anlamda bir virtuosite, bir teknik hakimiyet gstergesi olduunu dnebiliriz. Tavrl al daha gzel, daha etkili, daha farkl ve daha kendine zg almak gibi bir ihtiyacn rndr. Bir de, sonuta, algnn elik ve solistik zelliklerinin, daha da arpc ekilde kullanlmasn salamaktadr. Bu ynyle de, alg, daha gelikin bir kullanm arac haline gelmektedir.

Tavr kullanm, douu bakmndan, belirli bir yre mziini almada ustalam kiilerin, kullandklar icra tekniklerinin, taklit ve benimseme yoluyla yaygnlamasnn bir sonucu gibi grnmektedir. Gelenee bakldnda, nemli balama icraclarnn, yrelerine ait trk ve ezgileri alarken, kendilerine zg sa ve sol el teknikleri uyguladklar grlr. zellikle tezene tutan elde yaplan ritmik ssleme ve vuru kalplar, giderek, ezgi ve trklerin balamayla icrasnn vazgeilmez geleri haline gelmektedir. Baka bir deyile, kiisel dzeyde balayan icra zellikleri, benimseme yoluyla, yre-blge dzeyine ulamaktadr.

Aslnda bu sreci, gnmzde bile izleme olanamz bulunmaktadr. Balama almadaki zelliklerine bakldnda; Neet Erta, Nida Tfeki, Mehmet Erenler, Arif Sa, Musa Erolu, Talip zkan, gibi nemli icraclarn, teknik ve yorum itibariyle benimsenmelerindeki ilginin dzeyi, sreci anlamamza yardm edecektir. Szgelimi bir Kocaarap Zeybei'ni Talip zkan gibi almak; bir Topal Koma'y Arif Sa gibi almak; bir Yozgat Srmelisi'ni Nida Tfeki gibi almak vs. nemlidir. nk onlarn al, etkili ve farkldr. Dolaysyla onlar gibi almay denediinizde, onlarn kullandklar teknikleri tanmak, renmek ve uygulamak, onlar dinlerken duyduunuz hazz, sizin de ifade etmenizi salayacaktr. Bu nokta, tavr renmenin temel noktas gibi grnmektedir.

4. ANADOLU YEREL MZK GELENEKLER VE BALICA TAVIRLAR

Geleneksel balama icrasnda, nem tayan belli bal tavrlar arasnda; zeybek, deyi-semah, yozgat, konya, kayseri, ankara, silifke-mut, halay, horon, karlama gibi tavrlar ne kmaktadr. Bu yrelerde kullanlan tavrlarn her birine, teknik anlamda birer isim verilmitir. Szgelimi Yozgat tavrnda uygulanan teknik, tarama olarak adlandrlr ve ayn zamanda "Srmeli Tavr" olarak da bilinir. Deyi-semahlarda syrtma, Silifke-Mut tavrnda hoplatma, Zeybekte rpma, genel anlamda Zeybek ve Orta Anadolu tavrlarnda iftleme, Ankarada takma, Konyada zel bir iftleme teknii olan takmal iftleme, Halaylarda szlatma, Karlamalar ve zellikle 9:8lerde serpme teknikleri kullanlmaktadr. Daha genel olmakla birlikte, sol el teknikleri iinde; vurma(akma) ve ektirme gibi bal al teknikleri; tril, arpma, dz ve ters mordan, grupetto gibi ssleme teknikleri ile, vibrato ve glisando gibi ton elde etme tekniklerinin de byk nem tadklarn belirtmek gerekmektedir. Bunlara ek olarak, geleneksel akorlarn alnmasnda, boma denilen sol el teknii de uygulanmaktadr.

Anadoluya btn olarak bakldnda, yukarda anlan yrelerin, geleneksel balama icras bakmndan ayr bir nem tadklar gze arpmaktadr. nk balamann kullanm yaygnl ve corafik dalm bakmndan, kimi blge ve yrelerin, izole olduklar gzden kamayacaktr. Szgelimi Karadeniz blgesi, zellikle kemene, tulum, akordeon gibi alglarn yaygn kullanm nedeniyle, geleneksel icrada, balama kullanmna hemen hi yer vermemitir. Benzer durum, Elaz-Diyarbakr-Urfa-Gaziantep vb. yrelerdeki, nispeten klasik usluba sahip yerlerde de grlr. Bu blgeler ince saz olarak adlandrlabilecek enstrmanlarla icray daha ok tercih etmilerdir. Cmb, klarnet, kanun, ud, tanbur gibi alglar, balama icrasnn nnde yer almtr hep. Sonuta, balama icras, geleneksel anlamda yaygn ve ok kullanld yreler iinde bir teknik gelime kaydetmi, tezene tavrlar olumutur.

Radyolu yllarla birlikte, balama, tm yre mziklerini seslendirme ynnde bir gelime kaydetmi, bir anlamda ulusallama srecine dahil olmutur. Yine bu yllar boyunca, uyarlama yoluyla, balama tekniklerinin, farkl yre mziklerine aktarld grlr. Radyo yaynlar dneminin, tavrlar asndan, otokton ve allokton nitelemelerinin domasna yol atn dnebiliriz. Bu dnemde, szgelimi bir Karadeniz trksnn, balamayla icras srasnda, rpma-iftleme-tarama gibi, bu yre mziine ait olmayan tekniklerin kullanlmaya balandn gryoruz. Bu anlamda, Bat ve Orta Anadolu kkenli teknikler, dou ve kuzey blgelerin mziine adapte edilerek, bu yrelere zg duruma getirilmilerdir. Dolaysyla, otokton olarak nitelendirebileceimiz "yerli" teknikler, zamanla, geleneinde balama kullanmnn yaygn ve karakteristik olmad yre mziklerinin icrasnda kullanlmak suretiyle, allokton yani tanm/aktarlm duruma getirilmilerdir.

5. TAVIRLI ALI: BUGN VE SONRASI

Tavr, teknik bir kavram olmas bakmndan, gelimeye ak bir durum sergilemektedir. Dolaysyla gnmzde de yeni icra teknikleri aratrlmakta, denenmekte, kullanlmaktadr. Szgelimi, geleneksel tekniklerin farkl l yaplar iindeki ilgin kombinasyonlaryla, yeni vuru kalplar gelitirilebilmektedir. ounlukla 5-7-8-9-10 zamanl aksak llerde, ilgi ekici vuru kalplar elde edilmitir. Ali Ekber iek, Yavuz Top, Talip zkan gibi usta icraclarda, bu sylediimiz uygulamann tipik rneklerini grebilmekteyiz(rnek Nota-4).

Tavr eitimi, eitlilii ve uygulanmasndaki zorluklar nedeniyle, uzun, ileli ve sadk bir sre gerektirmektedir. Baka bir deyile, tavr, uzun, ince olmasnn yan sra, zahmetli de bir yoldur. Tm eitim sreci boyunca, yalnzca zel vuru kalplar, parmak basklar ve ritm yaplarn tanmak ve renmek deil, her bir yre repertuarn bilmek; tekniklerin, trklere nasl uygulandnn mantn kavramak gerekmektedir. Dolaysyla, ancak, kararl ve azimli bir almayla stesinden gelinebilecek bir konudur, tavr.

Gnmze bakldnda, balamann geleneksel tavrlarnn byk oranda terk edilmeye baland dikkatlerden kamayacaktr. crada byk bir dnm yaanmaktadr. Ancak bu dnmn, ounlukla, geleneksel icrann aleyhine olduu; bir standartlamaya yneldii, gzden kamamaktadr. Geleneksel icra, yerini, piyasa uslubu olarak anlabilecek bir icraya brakmaya balamtr. Tavrlarn icrasnda btn tellere vurma gereklilii, piyasa orkestrasyonun (!) kstlamalar nedeniyle, ezginin, tavr uygulanmakszn, tek telde icrasn zorunlu klmaya balamtr. Son yirmi yl iinde, balamann, bir ksa sap travmasna uratlmas; btn makam-tavr ve dzenlerin, dar bir ses sahas iine hapsedilmesi, geleneksel eitlilik adna, nemli bir tektipleme ve slamaya yol amtr. Hele tezene tekniklerinin yerini, giderek parmak -elpe- tekniklerinin almaya balamas, icrada bir ynyle gelime salasa da, tavrlar adna nemli bir gerilemeye de neden olmaktadr. Bu arada, balamann geleneksel icrasnda kullanlan kimi kuralsz oksesli alma uygulamalarnn, giderek, sistematik akor ve arpejlerin kullanld, farkl bir anlaya ynelmesi, halk mzii ve balama icrasnda bir yeni dnemin eiinde olduumuzu dndrmektedir.

Btn bu gelimelerin yan sra, tavrlardaki inceliklerle gereken dzeyde urama zahmetine, giderek daha az insann katlanr olduu da, bir baka nemli gereklik olarak karmzda durmaktadr. Yine de anmsanmas gereken, bilinen tavrlarn unutulmamasn salamann yannda, yeni tekniklerin gelitirilmesine allmas da, en az nceki kadar nemli grnmektedir.


Okan Murat ZTRK

EK-1:

TAVIR KAVRAMININ OLUUM VE GELMNE IIK TUTACAK CRA RNEKLER:

Muharrem ERTA Karanfil Suyu N'eyler
Neet ERTA Dalar Dalad Beni
Hac TAAN Bugn Ayn I
eki Ali Acem Kz
Saadettin DOAN Kocaarap Zeybei (Zurna ve Davul le cra)
Talip ZKAN Kocaarap Zeybei (Solo Balama le cra)
Cokun GLA Kocaarap Zeybei (Grup Balama le cra)
Ramazan GNGR mlek Krdran
Ahmet HSARLI Havada Turna Sesi Gelir
Ak Veysel Uzun nce Bir Yoldaym
Feyzullah INAR tme Blbl tme
smail DAM Seherde Bir Baa Girdim
Davut SULAR Vardm Krklar Kapsna
Mahzuni ERF te Gidiyorum em-i Siyahm
Muhlis AKARSU Bu Yaray Dosttan Aldm Ezeli
Nesimi MEN u Diyar Gurbet Elde
Bayram ARACI Oyal Yazma
Refik BAARAN en Olasn rgp
Rza KONYALI Memed'im
Ahmet ZDEMR Gitme Blbl
Ahmet G. AYHAN Gesi Balar
Nida TFEK Sabahnan Esen Seher Yeli mi
Ali Ekber EK Haydar Haydar
Musa EROLU u Yce Dalarn Kar Eridi
Arif SA Topal Koma
Yavuz TOP Dem Geldi Semah
Mehmet ERENLER Yldz Akamdan Doarsn